Een gemengde economie is geen theoretische abstractie. Dit is de realiteit in bijna elk modern land. Dit is een systeem van vrije markten en overheidsingrijpen. Particuliere bedrijven runnen zaken. De staat komt tussenbeide om sleutelsectoren te reguleren, te ondersteunen of te bezitten. Deze co-existentie bepaalt de verdeling van de hulpbronnen vandaag de dag.
De term verwijst naar een marktsysteem waarin particuliere actoren en publieke instellingen de macht delen. Dit evenwicht gebeurt op twee verschillende manieren. Ten eerste kan de overheid het pure kapitalisme ondermijnen. Introductie van staatsbedrijven in de zorg- of onderwijssector. Het stelt de regelgeving, tarieven en het belastingbeleid vast. Ten tweede zouden socialistische regeringen uitzonderingen op particuliere eigendomsrechten kunnen toestaan. Zoeken naar efficiëntiewinsten door prikkels van de vrije markt. In beide gevallen is het resultaat hetzelfde. Een combinatie van particuliere contracten en staatsplanning werd de norm.
Historische ontwikkeling van interventies
De transitie naar een gemengde economie is niet onvermijdelijk. Dit is een reactie op mislukking. Denk aan de Britse graanwetten in het begin van de 19e eeuw. Dit zijn overheidsacties gericht op het beschermen van de inheemse landbouw. De import is wettelijk beperkt. Ze leidden ook tot buitenlands protectionisme. Het resultaat was hogere voedsel- en arbeidskosten thuis. Deze economische pijn zette de laissez-faire-beweging in beweging. Bevordert de vrije handel. Tegelijkertijd waren er echter misstanden door fabrieksarbeiders en werd er door de overheid ingegrepen. Er zijn regels opgesteld om vrouwen en kinderen in industriële omgevingen te beschermen.
Aan het einde van de 19e eeuw geloofden de meeste westerse politieke economen in een bepaalde formule. Zij geloven dat een welvarende samenleving een vrije markt nodig heeft. Maar deze markt heeft bescherming nodig. Overheden en banken worden verondersteld de sociale en economische orde te handhaven. Dit systeem bleef tot de crash van kracht.
De Grote Depressie vernietigde dat geloof. Dit suggereert dat vrije markten wellicht niet in staat zijn een mondiale economische ineenstorting te voorkomen. Erger nog, ze waren niet in staat de gemeenschap uit de daaruit voortvloeiende armoede te halen. Het werkloosheidscijfer schoot omhoog. Een menselijke tragedie volgde. In de Verenigde Staten introduceerde president Franklin Roosevelt tussen 1933 en 1939 de New Deal. Deze reeks interventieprogramma’s was bedoeld om de sociale onrust een halt toe te roepen. Het richt zich rechtstreeks op het wijdverbreide probleem van de werkloosheid.
In de nasleep van de Grote Depressie waren velen het erover eens dat de theorie van de vrije markt fundamenteel gebrekkig was. Het idee dat vraag en aanbod altijd in evenwicht zijn, wordt niet voldoende geacht. Regeringen erkennen dat zij actie nodig hebben om een nieuwe mondiale recessie te voorkomen. De gemengde economie ontwikkelt zich tot een veiligheidsklep. Aangenomen vrije marktconcepten om sociale onrust te voorkomen. Het doel ervan is om revolutionaire socialistische of marxistische veranderingen te voorkomen.
Op het continent heeft het sociaal-democratische project allianties doen ontstaan. Bedrijven vormen allianties met belangrijke sociale groepen. Het doel is om het sociaal welzijn te verbeteren. Dit werd bereikt zonder het privé-eigendom op te geven. Deze aanpak omvat economische planning. Er werd gebruik gemaakt van hoge tarieven. Groepsrechten garanderen. Er worden sociale programma’s gefinancierd.
Deze verandering beperkt zich niet tot westerse landen. Landen met een gecentraliseerde socialistische planeconomie ondergaan ook veranderingen. Het moderne China en Rusland zijn hiervan uitstekende voorbeelden. Ze kwamen voort uit een communistisch systeem dat te inefficiënt was om mondiaal te concurreren. De overgang verliep niet soepel. De sociale ervaring van de Chinezen en Russen met deze verandering is diepgaand. Het bracht persoonlijke moeilijkheden en onrust met zich mee. Dit toont de kosten aan die gepaard gaan met de overstap van staatscontrole naar een hybride model.
Hybride systeemonderdelen
Er bestaat niet één model voor een gemengde economie. De mix varieert van land tot land. Sommige systemen zijn gebaseerd op regulering. Sommige mensen geven prioriteit aan subsidies. De componenten zijn verschillend. Ze omvatten:
- Staatssubsidies en -betalingen
- Belastingbeleid en spaarplanning
- Staatsbedrijven
- Verplicht socialezekerheidsstelsel
- Nationaal gezondheidsplan
Het systeem is gebaseerd op publieke, private, wetgevende, rechterlijke en regelgevende elementen. Het is niet statisch. Het verandert naarmate de politieke prioriteiten veranderen. Over het evenwicht tussen marktvrijheid en staatscontrole moet altijd worden onderhandeld.
Hoe werken deze componenten eigenlijk samen? Het antwoord hangt af van het specifieke land. Er bestaan geen universele standaarden. Sommige landen geven wellicht voorrang aan nationale gezondheidsprogramma’s boven subsidies. Anderen kunnen zich richten op het reguleren van staatsbedrijven. Het belangrijkste is het naast elkaar bestaan van deze elementen. Zij bepalen het economische landschap.
De historische motieven voor deze structuur blijven relevant. De angst voor sociale onrust drijft het beleid. De behoefte aan efficiëntie is de drijvende kracht achter hervormingen. Het resultaat is een complex, vaak chaotisch, maar duurzaam systeem. Het is niet perfect. Het garandeert geen welvaart. Het biedt echter wel een raamwerk voor risicobeheer.
Welke invloed heeft dit op ons vandaag de dag? De grenzen tussen de staat en de markt vervagen vaak. Beleidswijziging. Prioriteiten veranderen. De mix is nog steeds in ontwikkeling. Dit is een continu proces van aanpassing. De vraag is niet of er sprake is van een gemengde economie. Het gaat erom hoe je de spanning tussen individuele vrijheid en collectieve veiligheid kunt beheersen. Deze spanning zou het economisch beleid voor de komende jaren kunnen bepalen.
Een touwtrekken tussen staatsmacht en marktvrijheid
Adam Smith schreef niet alleen The Invisible Hand. Hij vindt de verkeersregels belangrijk. De Schotse sociaal filosoof en politiek econoom Adam Smith was van mening dat regeringen normale wetten in economische zaken moesten handhaven. Dit heeft niets te maken met micromanagement van prijzen. Het gaat hier om het stoppen van geweld. Voorkom fraude. Bescherm eigendomsrechten. Handhaaf de openbare veiligheid. Het afdwingen van contracten.
Later voegde Friedrich A. Hayek zijn stem toe. De in Oostenrijk geboren Britse econoom Friedrich A. Hayek benadrukte de belangrijke rol van de overheid bij het ondersteunen van het functioneren van de markt. Hij is van mening dat publieke infrastructuur essentieel is. Particuliere bedrijven bouwen geen nutsvoorzieningen omdat ze geen winst kunnen maken. Maar Hayek trok een duidelijke grens.
Gemengde economieën worden geconfronteerd met unieke spanningen. Er wordt van uitgegaan dat de overheid deze beperkte rol moet overstijgen. Het doel is om de verdelende rechtvaardigheid te verbeteren. Smith schreef dat dergelijke inmenging in strijd is met ethische principes. Hij geloofde dat economische efficiëntie de beste langetermijnweg naar sociale vooruitgang is. Interventies kunnen deze ontwikkeling verstoren.
Hayek was het daar ook niet mee eens. Hij vond het economisch inefficiënt. Belangrijker is volgens hem het onvermijdelijke politieke misbruik van de individuele vrijheid in een gemengde economie.
Waarom gemengde economieën ondanks de risico’s de overhand hebben
Ondanks deze filosofische en morele bezwaren zijn bijna alle economische systemen in de moderne wereld gemengde economieën. De werkelijkheid is een puinhoop. De mondialisering van de wereldeconomie heeft de overheidsinterventie in de vrije handel beperkt. De regering handhaaft echter de sociale uitzonderingen op de regels van de vrije markt.
Politici houden van deze uitzonderingen. Politici proberen soms een beroep te doen op dergelijke uitzonderingen om beperkte belangen of politiek opportunisme te dienen. Subsidies voor herverkiezing zijn gemakkelijk te rechtvaardigen. Het is moeilijk toe te geven dat het afhankelijkheid is.
Bij de besluitvorming over het overheidsbeleid in gemengde economieën moet vaak een evenwicht worden gevonden tussen de behoeften van individuele vrijheid en een rechtvaardige samenleving. Er kan geen volledige vrijheid zijn zonder structuur. Volledige gelijkheid kan niet worden bereikt zonder enige vorm van dwang. De lijn beweegt.
Het balanceren van deze zorgen met integriteit en procedurele eerlijkheid vereist de deelname van verschillende groepen in de samenleving als belanghebbenden in de voortdurende en dynamische zoektocht naar een eerlijk en adequaat economisch systeem.
Dit is een bewegend doelwit. Het succes van een gemengde economie hangt af van de integriteit van regeringen en samenlevingen die ethische principes ondersteunen, zoals mededogen, empathie en respect voor de rechten van individuen en minderheden. Zonder deze basis zal het systeem rotten.
Zonder deze steun kunnen gemengde economieën veranderen in dwangsystemen die door machtige belangen worden gemanipuleerd. Wie houdt de riem vast? Dit is een vraag die geen enkele econoom volledig kan beantwoorden.
